سيد محمدباقر صدر (۱۳۱۳-۱۳۵۹ش)، فقیه، اصولی، فيلسوف، مغز متفكر بزرگ اسلامى، ملقب به شهید خامس، سید اسماعیل صدر برادر ایشان است.
ولادت
سید محمدباقر صدر در ۱۰ اسفند ۱۳۱۳ برابر ۲۵ ذیقعده ۱۳۵۳ق در شهر کاظمین به دنیا آمد.
پدرش سيد حيدر صدر عاملی، از نوابغ فقه و اصول بود و جدش آیتالله سید اسماعیل صدر، پس از درگذشت آیتالله شيرازى (مجدد) به مقام مرجعيت عام نائل شد.
مادر آیتالله صدر، دختر شيخ عبدالحسين آل ياسين، از رجال برجستۀ مذهبى و بانويى با تقوا و پرهيزگار بود.
آیتالله صدر در 14 سالگى پدرش را از دست داد و تحت نظر مادر و برادر بزرگش آیتالله اسماعيل صدر كه از مجاهدين بنام بود، قرار گرفت.
تحصيلات
آثار نبوغ از آغاز كودكى در وى چنان آشكار بود كه تحسين همگان را برمىانگيخت. او در 10 سالگى به زمينههاى مختلف تاريخ اسلام آشنايى يافت و در همان دوران مقدمات علوم را فرا گرفت.
در 11 سالگى به آموختن منطق پرداخت و پس از آن، با نگارش رسالهاى كتب منطق را به ورطۀ نقد آورد. علم اصول را در 12 سالگى نزد برادرش آموخت و چنان نبوغى از خود نمايان ساخت كه عقايد بسيارى از صاحبنظران را مورد نقد و انتقاد قرار داده و نقطه نظرات تازهاى عرضه كرد.
ذهن روشن و استعداد سرشار او چنان بود كه بدون استاد نيز قادر به درك بسيارى از كتب مقدمات و سطح گرديد. مراحل تحصيل علوم دينى را به سرعت طى كرده و به مراتب عالى دست يافت.
علامۀ صدر، نه تنها در زمينۀ فقه و اصول نابغه بود، بلكه در اين علوم يك نوآور و مبتكر به شمار مىرفت.
مقام علمى و اجتماعى
آیتالله صدر به استنباط و اجتهاد ابعاد تازهاى بخشيد و در زمينههاى مختلف سياسى و اقتصادى و جهاد صاحب مكتب بود. مكتب فكرى و اقتصادى و نيز شيوۀ ديپلماسى و مبارزاتى او مشهور است.
روش و اسلوب او در مبارزه بر ضد استعمار و اختناق و مكتبهاى ماديگرى امپرياليسم و كمونيسم جهانى عامل مهمى در شهادت او به دست مزدوران بعثى عراق به شمار مىرود.
آیتالله صدر در زمينههاى گوناگون، اعم از فقه و اصول و اقتصاد و جامعهشناسى تخصص داشت و احاطۀ او بر تاريخ و قانونگذارى و نظرات او در باب بانكدارى بدون ربا، گواه صادقى بر نبوغ علمى اوست.
او در سال 1362 هجرى قمرى، به نجف اشرف هجرت كرد و مطالعات خود را در زمينههاى فقهى و اصولى و علوم اسلامى گوناگون پى گرفت. او در تلاشهاى علمى چنان پشتكارى از خود نشان داد كه قبل از سپرى شدن دومين دهۀ عمر گرانقدرش به درجۀ اجتهاد مطلق رسيد و در سال 1370 هجرى قمرى، از سوى آیتالله رميثى براى حاشيه نويسى علمى و اجتهادى دعوت به همكارى شد.
در همان زمان بود كه آیتالله صدر فتواهاى علمى معروف خود را به صورت حاشيههاى نگارش يافته صادر كرد. اين فتواها هنوز موجودند و در زمينۀ فقهى يكى از آثار علمى نفيس و مورد توجه به شمار مىروند.
درخشش نبوغ وى در مجلس درس فقيه زمان، آیتالله محمدرضا آل ياسين به اوج خود رسيد. در اين مجلس فضلاى بزرگ و مجتهدين حوزۀ علميّه حضور مىيافتند. در همين محفل علمى بود كه گاه آیتالله ياسين پارهاى از نظرات آیتالله صدر را نقل مىكرد.
تحقيقات
در سال 1370 هجرى قمرى، آیتالله سيد محمدباقر صدر تأليف كتاب جامعى به نام «غاية الفكر» را در علم اصول آغاز كرد. اين كتاب حاوى آراء و ديدگاههاى وى در زمينۀ علم اصول است.
زمانى كه تأليف بخش اول اين كتاب در سال 1378 هجرى قمرى به پايان رسيد، او تدريس خارج اصول فقه را آغاز كرد.
آیتالله صدر دورۀ اول اين علم را در 12 ربيع الثانى 1391 هجرى قمرى به پايان برد و دورۀ دوم درس را در رجب همان سال آغاز كرد.
ايشان در سال 1381 هجرى قمرى تدريس خارج فقه را بر پايۀ متن العروة الوثقی آغاز نمود.
تأليفات و تحقيقات آیتالله صدر در زمينههاى گوناگون اعم از اصول و فلسفه و اقتصاد و جامعهشناسى و تاريخ و قانون بانكدارى اسلامى گواه صادقى بر سرشارى چشمۀ زلال علم اوست.
او به حق يكى از نوابغ عاليقدر جهان تشيع در عصر حاضر است.
آثار
آیتالله صدر داراى تأليفات بسيار است كه مهمترين آنها عبارتند از:
- غاية الفكر في علم الأصول
- فلسفتنا (ترجمۀ فارسى آن موجود است)
- اقتصادنا (به فارسى، اردو و تركى ترجمه شده است)
- ما ذا تعرف عن الاقتصاد الإسلامي
- الإنسان المعاصر و المشكلة الاجتماعیة (به فارسى ترجمه شده)
- البنك اللاربوي في الإسلام
- الأسس المنطقية للاستقراء (به فارسى با نام مبانى منطقى استقراء ترجمه شده و به انگليسى نيز ترجمه شده است)
- بحوث في شرح الالعروة الوثقی
- الفتاوى الواضحة (رسالۀ عمليّۀ ايشان است)
- منهاج الصالحين و التعليقة عليه
- دروس في علم الأصول
- مباحث الدليل اللفظي، تعارض الأدلة الشرعية و الأصول العملية (اين سه كتاب تقريرات درس اصول ايشان است كه توسط شاگردشان آیتالله سيد محمود هاشمى تدوين شده است.)
- البنك في المجتمع الإسلامي
- بحث حول المهدي عجلاللهتعالىفرجه (با نام حماسهاى از نور به فارسى ترجمه شده)
- بحث حول الولاية (به فارسى و انگليسى ترجمه شده)
- المرسل و الرسول و الرسالة
- نظرة عامة في العبادات (به فارسى ترجمه شده)
- أحكام الحج
- لمحة فقهية عن دستور الجمهورية الإسلامية (به فارسى ترجمه شده)
- الصورة الكاملة للاقتصاد في المجتمع الإسلامي
- الخطوط التفصيلية عن الاقتصاد في المجتمع الإسلامي
- خلافة الإنسان و شهادة الأنبياء عليهمالسلام
- منابع القدرة في الدولة الإسلامية
شهادت
آیتالله سيد محمدباقرصدر پس از سالها مبارزه و ستيز با دشمنان دين و قرآن در روز شنبه 16 فروردين ماه 1359 هجرى شمسى، ساعت سه بعد از ظهر دستگير شده و در سياهچالهاى رژيم صدام زندانى شد.
صبح روز يكشنبه 17 فروردين ماه 1359 هجرى شمسى، مزدوران بعثى به منزل آن بزرگوار حمله كرده و خواهر بزرگوار او، نويسندۀ معروف عراق، بانو بنتالهدى صدر را نيز دستگير كرده و به طرف بغداد بردند.
بعد از تحمل شكنجههاى فراوان در زندانهاى ارتش بعث، در شب سهشنبه 19 فروردين ماه 1359 هجرى شمسى، اين شخصيت كم نظير جهان تشيع به دست پليدترين انسانهاى زمان به شهادت رسيد.
دولت عراق پیکر شهید صدر را به صورت مخفیانه در قبرستان وادی السلام دفن کرد. پس از انتفاضه شعبانیه در سال ۱۹۹۱م، به منظور نابودی قبور شیعیان، جادههای زیادی در این قبرستان ایجاد شد و قبر شهید صدر در اتوبان قرار گرفت. کسانی که از محل دفن، اطلاع داشتند، پیکر او را به محل دیگری در وادیالسلام انتقال دادند؛ اما پس از مدتی، به علت آنکه دیگران از جای دفن، اطلاع یافته بودند، آن را به مکان دیگری منتقل کردند. سرانجام در رمضان ۱۴۲۷ق، جسد شهید صدر، به دروازه ورودی شهر نجف، انتقال یافت تا نهادهای علمی و اجتماعی در کنار آن ایجاد شود. این بار تمام قطعه زمین پیرامون قبر، بدون بازکردن آن، به محل جدید منتقل شد.